صفحه (۱۷۷)
در توسعه اقتصادی و اجتماعی ايران طبعاً نقش درجه اول بر عهده
صنعت گذاشته شده است، و بهمین جهت اهمیت موضوع ایجاب می‌کند
که درباره آن با تفصیل نسبتاً بیشتری سخن گفته شود.
تا چندی پیش تحت تأثیر مکتب اقتصادی کلاسیک قرن نوزدهم
و گاه نیز بر اثر اغراض و نظرات خاص، ایران را فقط یک کشور
کشاورزی می‌پنداشتند و از اهمیت صنعتی شدن و امکانات وسیعی که
کشور ما در این زمینه دارد غافل بودند، ولی ما اکنون تصمیم داریم
از این امکانات و شرایط برای صنعتی کردن مملکت حداکثر استفاده
را بکنیم.
ما در تعیین حدود و جهات پیشرفت صنعتی، از یک طرف امکانات
طبیعی و اجتماعی و مالی و فنی خود را در مد نظر داریم و از طرف دیگر
متوجه اتخاذ جدیدترین روش‌های علمی و صنعتی با توجه به مقتضیات
بازارهای جهان هستیم، و در این راه خود را در زنجیر هیچ مکتب اقتصادی
که با روحیات و سنن ملی ما و با توسعه اقتصادی ما ناسازگار باشد
پای‌بند نمی‌کنیم.
سرزمین پهناور ایران دارای منابع زیرزمینی عظیم و فراوانی
بصورت مواد اولیه کشاورزی و معدنی و نیرو است که ما باید همه
آنها را در توسعه صنعتی کشور بکار بريم و بر این اساس صنایع بزرگ‌تری
را که در مواردی دارای اهمیت جهانی هستند ایجاد کنیم. نیروی
انسانی کشور ما از لحاظ مقدار پیوسته رو به افزایش است، و نه‌فقط
کمیت آن، بلکه بخصوص کیفیت آن بر اثر تحول اجتماعی ناشی از
انقلاب فرصت تکامل بیشتری یافته است. بدیهی است استفاده از این
منابع طبیعی و مالی و انسانی وقتی می‌تواند نتیجه مطلوب بدهد که
صفحه (۱۷۸)
با تکنولوژی نوین و مدیریت صحیح توأم گردد، و از این جهت است
که ما در طرح‌های خود به این دو اصل توجه کامل مبذول می‌داریم.
البته مدت نسبتاً زیادی نیست که کشور ما قدم در راه صنعتی
شدن گذاشته است، لیکن ما در همین مدت توانسته‌ايم مراحل اولیه
این کار را در پشت سر گذاريم. اکنون براثر گسترش صنایع مصرفی،
در برخی از رشته‌ها تولیدات صنایع داخلی نه تنها کفایت احتیاجات
کشور را می‌دهد بلکه تدریجاً کالاهای ساخت ايران بمقادیر روزافزونی
به بازارهای خارجی سرازیر می‌شود. بدیهی است کوشش اصلی ما در
حال حاضر متوجه ایجاد صنایع اساسی و سنگین از قبیل ذوب فلزات و
ماشین‌سازی و پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی و وسائط نقلیه و امثال آنها است.
ولی بموازات این صنایع در عین‌حال متوجه ایجاد صنایع سبک و متوسط
بمنظور توسعه کالاهایی هستیم که بعلت بالا رفتن سطح زندگی و درآمد
عمومی و افزایش جمعیت، تقاضای آنها دائماً در افزایش است.
در مورد صنایع بزرگ و مادر، باید بخصوص از دو صنعت
پتروشیمی و ذوب آهن نام برد. صنایع پتروشیمی از حیث کمیت بقدری
وسیع و متنوع است که حقاً می‌باید آن را صنعت آینده دنیا لقب داد.
خوشبختانه کشور ما امکانات بسیار وسیعی را براي ایجاد یک صنعت
پتروشیمی متمرکز و موفق در اختیار دارد که می‌تواند این مملکت
را بصورت یک کشور صادر کننده بزرگ این نوع محصولات درآورد.
با توجه به اینکه تا سال گذشته بیش از ۲٫۵۰۰ نوع از مشتقات این صنعت
شناخته شده و هیچ معلوم نیست که این رقم باز هم تا چه حدی بالا
برود، خوب می‌توان دریافت که توسعه این صنعت چه درآمد ارزی قابل
توجهی را از محل صدور کالاهای صنعت پتروشیمی نصیب مملکت ما
صفحه (۱۷۹)
خواهد کرد. و در عین‌حال با فراهم ساختن کودهای شیمیایی و انواع
پلاستیک‌ها و الیاف صنعتی و لاستیک مصنوعی و غیره در داخله کشور
تا چه اندازه به بهبود وضع اقتصاد عمومی کمک خواهد کرد.
خوشبختانه این صنعت صنعتی کاملاً جدید است و بنابراین برای
کشور ما امکان رقابت با سایر مراکز این صنعت در جهان کاملاً وجود
دارد. برای ایجاد یک صنعت وسیع پتروشیمی در ایران، در اواخر سال
۱۳۴۳ شرکتی بنام شرکت ملی صنایع پتروشیمی وابسته به شرکت
ملی نفت ایران تشکیل گردید و بدین ترتیب کلیه امور مربوط به این
صنعت نوبنیاد در یک واحد سازمانی تمرکز یافت.
در پرتو شرایط مساعدی که برای صنعت جوان پتروشیمی ما
فراهم شده اکنون می‌توان با استفاده از امکانات خاص ایران، یعنی
داشتن مواد اولیه ارزان و استفاده از امکانات شرکای خارجی این
صنعت یعنی داشتن بازار وسیع مصرف، محصولاتی را که تهیه می‌شود
بمقیاس زیاد و با بهای قابل رقابت به بازارهای جهان عرضه داشت.
در امر ایجاد و توسعه این صنعت تاکنون سه طرح بزرگ با مشارکت
شرکت‌های معتبر در آبادان و شاهپور و خارک بمورد اجرا درآمده یا در
دست اجرا است که جمعاً در آنها در حدود ۲۳۰ میلیون دلار سرمایه‌گزاری
شده است. چند طرح بزرگ و کوچک دیگر نیز در حال حاضر در دست
مطالعه است.
صنعت بزرگ یا صنعت مادر دیگر، ذوب آهن است که ما
قرارداد مربوط به آن را در سال ۱۳۴۴ با دولت اتحاد جماهیر شوروی
امضاء کردیم و بدین ترتیب به یک تمایل دیرینه ملی خود در داشتن
این صنعت جامه عمل پوشاندیم. بر اساس این قرارداد، کارخانه ذوب
صفحه (۱۸۰)
آهن ایران درسال ۱۳۵۰ وارد مرحله بهره‌برداری خواهد شد.
این کارخانه در بدو امر ظرفیت تولید سالانه ۶۰۰٫۰۰۰ تن فولاد
خام دارد، ولی این ظرفیت تقریباً بلافاصله به ۱٫۲۰۰٫۰۰ تن در
سال بالا خواهد رفت.
مهم‌ترین صنعت مملکت ما در حال حاضر صنایع نفت است.
شاید در این مورد احتیاجی به تذکر این نکته نباشد که در سال‌های
اخیر ما به موفقیت‌های واقعاً شایان توجهی از نظر تحصیل عواید بیشتر
از این منبع ثروت خداداد خویش نائل شده‌ايم، این عواید کل به مصرف
انجام برنامه‌های توسعه عمرانی و صنعتی و اجتماعی کشور می‌رسد،
و بدین ترتیب در هر مورد که ما به تحصیل امتیازات بیشتری در قراردادهای
موجود یا به انعقاد قراردادهای ثمربخش تازه‌ای موفق می‌شويم،
در واقع بطور مستقيم به توسعه اقتصادی جامعه خویش کمک می‌کنیم.
از سال ۱۳۳۲ تاکنون ما همیشه در این مورد پیش‌آهنگ
بوده و هر بار قراردادهایی بی‌سابقه و انقلابی منعقد ساخته‌ایم. در سال‌های
۱۳۳۶ و ۱۳۳۷ شر کت ملی نفت ما دو قرارداد با شرکت‌های مختلط
ایتالیائی و امریکائی امضاء کرد که طی آنها برای اولین بار ۷۵ درصد
از منافع عاید ایران و ۲۵ درصد عاید آن شرکت‌ها می‌شد. در ۱۳۴۴
شش قرارداد جدید نفتی در مورد قسمت‌های مختلفی از فلات قاره ایران
با شرکت‌های اروپائی و امریکائی با شرایطی بی‌سابقه به امضاء رسید.
در ۱۳۴۵ شرکت ملی نفت ايران با یک گروه صنعتی فرانسوی
قراردادی منعقد ساخت که بموجب آن این گروه فقط بعنوان مقاطعه‌کار
برای شرکت ما کار می‌کند و کلیه فعالیت‌های نفتی را از اکتشاف تا
بهره‌برداری و حمل و نقل با انجام سرمایه‌گزاری‌های لازم بعهده می‌گیرد.