صفحه (۱۳۳)
دوره سوم یعنی ده ساله ۱۳۳۲ تا ۱۳۴۱ را می‌توان دوران پی‌ریزی
وضع جدید آموزش و تعلیم و تربیت در ایران دانست. در این ده سال،
بر اثر امنیت و ثبات سیاسی کشور و با اعتبارات وسیعی که به توسعه
آموزش اختصاص داده شد پیشرفت بی‌سابقه‌ای در امر آموزش و پرورش
در مملکت حاصل گردید. در سال آخر این دوره، یعنی در سال انقلاب
ششم بهمن، تعداد دبستان‌ها و دبیرستان‌ها و مدارس حرفه‌ای در ایران
از ۱۴٫۰۰۰ و رقم محصلین کشور از دو میلیون نفر تجاوز کرده و شماره
دانشجویانی که در مدارس عالیه داخلی کشور به تحصیل اشتغال داشتند
به قریب ۲۵٫۰۰۰ بالغ شده بود، در این دور ده ساله برای بهبود کیفیت
سازمان‌های آموزشی و تجهیز مدارس کشور بصورتی که جوابگوی
احتیاجات اجتماعی و اقتصادی جدید مملکت باشد، و در زمینه تجهیز
مدارس فنی و حرفه‌ای با وسائل مدرن و تربیت متخصصان و کارشناسان
کوشش‌های قابل ملاحظه‌ای صورت گرفت. طی این مدت تعداد دانش‌آموزان
مدارس ابتدایی ۱۳۵ درصد و تعداد دانش‌آموزان دبیرستان‌ها ۲۲۳
درصد افزایش یافت و عده محصلین مدارس حرفه‌ای و فنی بیش از
۱٫۰۰۰ درصد شد. نسبت کودکانی که به سن تحصیل رسیده و وارد دبستان‌ها
شده بودند در شهرها به ۷۴ درصد رسید، ولی متأسفانه هنوز این رقم
در مناطق روستائی فقط در حدود ۲۴ درصد بود.
آخرین دوره این ادوار چهارگانه آموزشی دوره‌ای است که از
بهمن‌ماه ۱۳۴۱ آغاز می‌شود. در این دوره بود که انقلاب ایران روی
به روستاها آورد و کوشید تا بموازات پیشرفت‌های کلی آموزشی کشور،
آموزش و پرورش را مخصوصاً به مراکز دور افتاده و محروم مملکت راه
صفحه (۱۳۴)
دهد. یک نتیجه طبیعی این تحول اين است که تنها در مدت سه سال
اخیر تعداد دانش‌آموزان مناطق روستائی ایران بیش از ۸۳ درصد
فزونی یافته است.
معهذا نباید این پیشرفت را منحصر به مراکز روستائی دانست،
زیرا در همین ضمن تعداد دبستان‌ها و دبیرستان‌ها و مدارس فنی و حرفه‌ای
و دانشگاه‌ها و نیز تعداد دانش‌آموزان و دانشجویان در سراسر
کشور منظماً افزایش یافته است. طبق آخرین آماری که در دست است،
تنها در عرض این چهار سال تعداد دانش‌آموزان مدارس ابتدائی
۴۸ درصد، تعداد محصلین مدارس متوسطه ۵۱ درصد، تعداد دانشجویان
مدارس فنی و حرفه‌ای ۶۵ درصد و تعداد دانشجویان مدارس عالی
۱۸ درصد افزایش یافته، بطوریکه رقم کلی تعداد محصلین کشور
در سال جاری از سه میلیون نفر تجاوز کرده است. در همین مدت، بدون
احتساب سپاهیان دانش، تعداد آموزگاران ۲۷ درصد، تعداد دبیران
۳۰ درصد و تعداد استادان و معلمان مدارس عالی ۵۳ درصد افزایش
یافته است.
مقارن با این تحولی که از لحاظ کیفیت در تعداد مراکز
تحصیلی و معلمان و دانش‌آموزان و دانشجویان کشور روی داده،
مسئولان امور آموزشی کشور مأموریت یافتند که از نظر کیفیت نیز در
امر تعلیم و تربیت تحولی عمیق و اساسی بوجود آورند که اساس آموزش
ايران را بطوریکه بارها در سخنان خود متذکر شده‌ام بکلی دگرگون
سازد و آن را بصورتی درآورد که از هر حیث با احتیاجات و الزامات جامعه
نوین ایرانی مطابقت داشته باشد، زیرا باید بصراحت گفت که برنامه
آموزشی که در گذشته مورد اجرا بود از بسیاری جهات با این شرایط
صفحه (۱۳۵)
تطبیق نداشت، در سیستم جدید می‌باید روح و مفهوم انقلاب ایران
اساس کار قرار گیرد، می‌باید جنبه‌های مختلف تعلیم و تربیت خیلی
بیشتر جوابگوی مقتضیات جدید اجتماعی و اقتصادی جامعه ایرانی
باشند، می‌باید به استعدادهای مختلف در هر رشته‌ای با بهترین
صورت توجه شود و در پرورش آنها اقدام گردد و به آنها امکان بروز و تجلی
داده شود، تعلیمات حرفه‌ای توسعه خیلی زیادتری پیدا کند و جنبه
تخصصی آموزش بیشتر شود، روح سازندگی و حس ابتکار و نوسازی
و روح همکاری اجتماعی پرورش بسیار کامل‌تری یابد؛ در عین‌حال می‌باید
آموزش ما بر اساسی صورت گیرد که شخصیت جوانان و حس اعتماد بنفس
را در آنها از هر جهت پرورش دهد و آنان را افرادی بار بیاورد که به مسئولیت
سنگین خویش در پیش بردن مادی و معنوی اجتماع از هر جهت واقف
باشند و این مسئولیت را با علاقه و میل استقبال کنند.
اکنون شورای خاصی که بمنظور مطالعه و بررسی کامل این
جنبه‌ها و پيشنهاد نظام جدیدی برای آموزش و پرورش ایران تشکیل
شده است برنامه‌های خود را تنظیم کرده و آنها را برای اظهارنظر در
اختیار معلمان و صاحب‌نظران و کارشناسان مختلف امور آموزشی قرار
داده است تا از مجموع بررسی‌هایی که درباره سازمان مدارس و برنامه‌های
تحصیلی و دوره‌های راهنمایی تحصیلی و تحصیلات نظری و فنی و حرفه‌ای
صورت می‌گیرد طرح نهائی برای کلیه شثون آموزشی و پرورشی کشور
تنظیم گردد.
در این مورد مخصوصاً باید در امر توسعه تعلیمات حرفه‌ای کمال
کوشش بعمل آید، یعنی از یک‌طرف آزمایشگاه‌ها و کارگاه‌های مدارس
فنی و حرفه‌ای موجود با وسائل کار بهتر و بیشتری مجهز شوند، و از
صفحه (۱۳۶)
طرف دیگر در تأسیس مراکز و کارگاه‌های حرفه‌ای تازه اقدام گردد.
پیشرفت‌هایی که تاکنون در این رشته حاصل شده در حد خود رضایت‌بخش
است، زیرا بموجب آماری که در دست است تعداد مدارس حرفه‌ای
کشور که درسال ۱۳۳۲ فقط ۶ عدد بوده اکنون به ۱۰۵ رسیده، و تعداد
دانش‌آموزان آنها از کمتر از ۸۰۰ نفر در ۱۳۳۲ به بیش از ۱۵٫۰۰۰ نفر
در حال‌حاضر بالغ شده است. ولی این سیر تکاملی باید چه از حیث کمیت و
چه از لحاظ کیفیت از هر جهت و با مقیاس بسیار وسیع‌تری ادامه یابد. در همین
زمینه طبعاً در سطحی بالاتر نیز می‌باید کوشش لازم برای تربیت
متخصصین درجه اول امور فنی و صنعتی مبذول گردد که قسمتی از
این منظور با اجرای برنامه‌های دانشگاه صنعتی آریامهر تأمین خواهد
شد، ولی بدیهی است که در این رشته هر روز کوشش بیشتری بکار
خواهد رفت تا کادر متخصص فنی اجتماع آینده ایران از هر جهت
تأمین گردد.
* * *
اکنون می‌باید درباره جنبه بین‌المللی کار سپاه دانش ایران،
یعنی درباره نهضت جهانی پیکار با بی‌سوادی نیز توضیح مختصری
داده شود.
قبلاً گفته شد که در هنگامی که ما در ایران تصمیم بایجاد
سپاهی بنام سپاه دانش گرفتیم، بیش از هشتاد درصد از مردم کشور ما
بی‌سواد بودند. این رقم زنگ خطری چه برای مصالح اجتماعی و ملی
ما و چه برای وجدان انسانی ما بود، ولی در عین‌حال ما متوجه بودیم
که در سرزمین‌های پهناوری از جهان نه‌تنها وضع از وضع ما در این مورد