صفحه(۷۳)
بمنظور یکتواخت کردن روش‌های بهره‌برداری از جنگل تاکنون
۷۸ طرح جنگل‌داری در مساحتی بیش از ۲۱۰٫۰۰۰ هکتار از
جنگل‌های شمال ایران تنظیم شده که ۴۸ طرح آن هم‌اکنون مورد
اجرا قرار گرفته است. با اجرای این طرح‌ها فعلاً می‌توان کلیه مایحتاج
کشور را که بالغ بر ۳۰۰٫۰۰۰ متر مکعب درخت در سال است تأمین
نمود. علاوه بر این سالانه ۲۰۰٫۰۰۰ تن زغال مورد مصرف کشور
از طریق طرح‌های جنگل‌داری در شمال تهیه و به تمام نقاط کشور حمل
می‌شود. برای حفظ جنگل‌های تُنک حوزه‌های غربی و جنوبی و مرکزی
کشور، تهیه زغال از این جنگل‌ها ممنوع شده و زغال مورد احتیاج
اهالی این مناطق از محل طرح‌های جنگل‌داری و مازاد جنگل‌های
شمال تهیه و تامین می‌شود.
باید تذکر داد که در نیازمندی‌های عمومی به مصرف زغال
بر اثر توسعه روز افزون وسایل سوخت نفت در سال‌های اخیر تقلیل فاحشی
روی داده است و این موضوع به حفظ جنگل‌ها تا حد زیادی کمک می‌کند.
علاوه بر مراقبت در حفظ جنگل‌های طبیعی موجود، سازمان
جنگلبانی از مدتی پیش دست به کار تهیه جنگل‌های مصنوعی شده است،
بطوریکه تاکنون در منطقه غرب تهران و در جاده‌های بین تهران
و چالوس و تهران و رشت و حوزه مازندران و حوزه گرگان جنگل‌کاری
مصنوعی شده و جنگل‌های مصنوعی محدودتری نیز در خوزستان و
کردستان و رضائیه ایجاد گردیده است. البته باید متذکر شوم که
کارهایی که تاکنون در این مورد شده است بهیچوجه مرا قانع نمی‌کند،
زیرا آنچه می‌باید در آینده در این زمینه انجام گیرد بسیار وسیع‌تر و بیشتر
از آن است. انتظار من این است که بمحض آنکه امکانات فنی اجازه
صفحه (۷۴)
دهد و مخصوصاً کادر متخصص لازم فراهم گردد، تا آنجا که حقیقتاً
قدرت بشر و ممکنات طبیعی و متاسفانه فرسایش زمین که عامل منفی
مهمی در این مورد است اجازه دهد، چه از لحاظ اصلاح وضع جنگل‌های
طبیعی موجود و چه از راه ایجاد جنگل‌های مصنوعی، بقدری پیشرفت
حاصل شود که دوباره جنگل‌های مملکت ما کاملا احیا شود و رونق
و خرمی گذشته از این بابت به سرزمین ما بازگردد.
* * *
بموازات توضیحاتی که درباره جنگل‌های ایران داده شد، لازم
است در مورد مراتع ایران که آنها نیز بموجب اصول انقلاب ششم
بهمن ملی اعلام شده‌اند توضیح لازم داده شود.
از وسعت این مراتع هنوز آمار دقیقی در دست نیست، ولی
طبق برآوردهایی که شده تقریباً هشت میلیون هکتار مراتع خوب يا
متوسط و در حدود ده میلیون هکتار مراتع مشجر جنگلی در کشور ما
وجود دارد، و بقیه مراتع مخروبه یا منحط و یا اراضی نیمه بایری است
که از آنها برای چرا بطور محدودی استفاده می‌شود.
بهترین مراتع ایران را طبعاً در نواحی دریای خزر و نیز در
قسمتی از مناطق غربی و شمال غربی ایران می‌توان یافت. مراتع سایر
قسمت‌های کشور غالباً از گیاهانی پوشیده شده‌اند که برحسب گرمسیر
بودن یا سردسیر بودن نواحی در فصول مختلف می‌رویند و چراگاه‌های
موقتی بوجود می‌آورند و غالباً بعلت زیادی چرا بسرعت رو به زوال می‌روند.
غالب چراگاه‌های ایران در حال حاضر بعلت تأثیر آب و هوای خشک
و بدی طرز استفاده‌ای که از آنها می‌شود دارای گیاهان خشن و نامرغوب
هستند و آثار فرسایش در بسیاری از آنها دیده می‌شود. در عوض مراتع
صفحه (۷۵)
کم وسعتی نیز در داخل بعضی از دره‌ها و اراضی پست یافت می‌شوند.
با توجه به اینکه مراتع مرغوب ایران بیشتر در شمال و مغرب کشور
یعنی در اطراف و دنباله رشته کوه‌های مرتفع البرز و زاگرس قرار
گرفته‌اند، دامداری ایران نیز بیشتر در این نقاط متمرکز شده و
مراتع قشلاقی مهم از قبیل دشت سرخس و دشت گرگان و دشت
مغان و مراتع زمستانی خوزستان و بختیاری در همین نقاط واقع شده‌اند.
باید تذکر داد که از حیث ظرفیت، مراتع ایران می‌توانند تقریباً
نصف خوراک دام‌های موجود کشور را تأمین کنند، و بنابراین همواره
بر این مراتع دو برابر ظرفیت آنها برای چرا فشار وارد می‌آید، در نتیجه
غالب آنها سریعاً رو به انحطاط و زوال می‌روند، و در عین‌حال دام‌های
موجود کشور نیز پیوسته نیم‌سیر و لاغر می‌مانند و در معرض ابتلا به انواع
بیماری‌ها قرار می‌گیرند.
تا قبل از ملی شدن مراتع، بیشتر چراگاه‌ها در مالکیت‌های
خصوصی بود و فقط مراتع محدودی تعلق به دولت داشت. در نتیجه
دامداران مجبور بودند به تحمیلات گوناگون مالکین مراتع تن دردهند.
در عین‌حال چون بر اثر مکانیزه شدن تدریجی کشاورزی وسعت این
مراتع پیوسته در حال کاهش بود، دامداران دچار مضیقه بیشتری شده
و بناچار مراتع را با مال‌الاجاره زیادتر و بمدت محدودتری اجاره
می‌کردند. گاه نیز اتفاق می‌افتاد که اشخاص متنفذ و متمکن مراتع
خصوصی يا خالصه را اجاره کرده و بنوبه خود آنها را به دامداران کوچک
و ضعیف بمبالغ بیشتری اجاره می‌دادند و در نتیجه دامداران نیز مجبور
می‌شدند بطور غیر مستقیم این افزایش اجاره بها را از مصرف‌کنندگان
صفحه (۷۶)
دریافت دارند و قیمت محصولات دامی را مرتباً ترقی دهند. از طرفی
مالکین خصوصی گاهی مراتع طبیعی را بمیل خود مورد استفاده‌های دیگر
قرار می‌دادند و دامداران ناگزیر به چراگاه‌های دیگر هجوم می‌بردند
و در نتیجه این مراتع بر اثر چرای بیش از حد ظرفیت رو به زوال می‌گذاشتند.
بطور کلی بهره‌برداری مستقیم و غیر مستقیم از مراتع طبیعی تابع
منافع و سودجویی عده محدودی بود که طبعاً فکر منافع اجتماع جایی
در محاسبات آنها نداشت.
با اعلام ملی شدن مراتع در سراسر کشور، اين وضع نامطلوب
برای همیشه از میان رفت. این تغییر انقلابی نه فقط منطبق با مصالح
ملی ایران بود، بلکه اقدامی بود که در جهت موازین و تعالیم اسلامی
صورت می‌گرفت. قبلاً در بحث مربوط به نظام نوین آب در ایران
به این حدیث اشاره کردم که: «مسلمانان در آب و آتش و چراگاه
شراکت عام دارند». اصولاً مطابق موازین فقه اسلامی، جنگل و مرتع
نمی‌تواند مورد مالکیت خصوصی قرار گیرد، زیرا اساس مالکیت زمین
در اسلام کاری است که بر روی زمین انجام می‌گیرد، و بهمین جهت
در صدر اسلام استفاده از مراتع حق همه مردم بود.
پس از ملی شدن این منیع ثروت طبیعی و خداداد کشور
و کوتاه شدن دست مالکین متنفذی که هیچ زحمتی در این مورد
نکشیده بودند، مراتع جهت چرا توسط سازمان‌های مسئول دولتی
مستقیماً در اختیار دامداران گذاشته شد و عوایدی که توسط مالکین
بنام علف چر و حق المرتع و آب چر از دامداران دریافت می‌شد لغو
گردید و با آزاد گذاردن چرا بطور رایگان در تحت شرایط و مقررات
فنی، به بالا رفتن سطح زندگی دامداران کمک مؤثری شد و در عین‌حال